Geliefkoosd puzzelwoord. Altijd al nieuwsgierig geweest naar het ontstaan van de Ee? De Dokkummer Ee, wel te verstaan. Want er zijn in ons land meer wateren van dezelfde naam. Was onze Ee een kanaal, een gracht, een rivier, een slenk, een afwateringssloot? Wat is er van bekend en hoe werd het zoals het nu is?

Al vrij vroeg is er bij Klaarkamp een uitwateringssluisje gemaakt, waarschijnlijk tegelijk met het verkavelen van de landerijen. Door het slotensysteem werd het water beter afgevoerd naar de riviertjes, maar dat mocht natuurlijk niet weer teruglopen met vloed. Een enkele klap in een dam kon bij eb water afvoeren, spuien. Met een deur of later een dubbele deur kon water gespuid worden en konden desnoods ook nog scheepjes doorgelaten worden als de stroom niet te sterk was. Bij opkomend water sluiten ze vanzelf weer. Het water stroomde langs de terp van Dokkum, en andere terpen. Het is misschien beter om andersom te denken, de terpen ontstonden aan het water, op de hoogste punten in het landschap, met stevige ondergrond. Verkeer tussen de terpen ging over water. Om grond en kwelderzoden aan te voeren voor verhoging van de terp was vaarwater nodig. Leeuwarden lag aan zee en was zeehaven, tot de Middelzee dichtslibde. Dokkum lag in die tijd ook aan zee en is veel langer zeehaven gebleven. Dokkum werd toen minder bedreigd door dichtslibbing.

Er ontstond behoefte aan een directe verbinding tussen beide steden ten behoeve van verkeer. Een andere minstens zo belangrijke reden was de afwatering, die richting Leeuwarden werd geblokkeerd door dichtslibbing van de Middelzee. Er was daarom alle reden de beide riviertjes Ee door te verbinden. Om dat te verwezenlijken moest er wel iets geregeld worden, maar een echte organisatie bestond er praktisch nog niet. Tot rond 1200 de kloosters werden gesticht, waardoor de mogelijkheid tot organiseren en mogelijk ook tot financiering ontstond. Het is waarschijnlijk dat in de daarop volgende periode, tussen 1200 en 1300, de doorgraving tegelijk met de verkaveling of vlak daarna is gemaakt. Het nieuw gegraven deel zou dan van Burdaard naar Tergreft geweest zijn. Het klooster Klaarkamp, gesticht in 1165 door de Cisterciënzer monnikenorde, zal hier veel aan bijgedragen hebben. Deze monnikenorde was nog geen twintig jaar daar voor gesticht in Frankrijk door Bernard, later Bernard van Clairvaux genoemd, naar de vestigingsplaats plaats van het eerste Cisterciënzer klooster. De naam Klaarkamp lijkt mij een letterlijke vertaling van Clairvaux. De opdracht van Bernard aan zijn orde was om moeilijk toegankelijke gebieden te bewerken en het noorden van Friesland was kennelijk zo’n doelgebied.

Uit een bewaard gebleven document blijkt dat behalve Leeuwarden het Klooster Klaarkamp een uitvoerende rol speelde bij de verbetering. De aanliggende ‘delen’ (gemeenten) moesten meehelpen of mee bijdragen in de kosten. De Ee als zodanig liep van Leeuwarden tot aan de “nije schluyse”, toen dus aangelegd of vernieuwd. Deze sluis lag even ten westen van Dokkum. Ooit was er dus ook een oude sluis, waarschijnlijk ter hoogte van Klaarkamp en van daaruit bediend. Ten oosten was de Ee een open verbinding met de Lauwerszee, die naderhand langzaam dichtslibde. De vaarverbinding kon niet ophouden bij Leeuwarden en dus werd een jaar later, in 1507, ook besloten de verbinding van Leeuwarden met Harlingen te verbeteren.

Omdat dit de eerste trekweg was in Friesland moesten ook nog eens de nodige trekschuiten worden gebouwd, twaalf schuiten op diverse werven. Ook werden er paarden aangekocht en stallingen gebouwd. Maar Dokkum kon nog sneller, zij zagen plotseling een groot voordeel zitten met een trekweg van Leeuwarden naar Dokkum en een afvaardiging bezocht de Raad van Leeuwarden. Leeuwarden vond dat Dokkum eerst maar eens met Groningen moest praten over doortrekken naar die stad. Maar Dokkum wachtte daar niet op en begon november 1646 met het werk en alweer binnen een jaar was de weg klaar !!! De toestemming tot doortrekken naar Groningen ging in fasen en duurde iets langer, maar tien jaar later was ook dat traject voltooid.

Het is altijd verbazingwekkend hoe snel de werken in het verleden werden uitgevoerd. Zonder moderne hulpwerktuigen, alleen met schop en kruiwagen. Grote aantallen mensen moesten worden ingezet. Mensen moesten worden aangetrokken, huisvesting moest worden geregeld, bevoorrading, transport voor aan- en afvoer, bouwmaterialen als puin, hout, aarde etc etc. Dit waren gigantische operaties.

De breedte van de trekweg was 3 roeden (à 3,91m) of ca 12 m, waar gemeten is niet bekend, maar mogelijk op waterhoogte. Naast de weg kwam een ringsloot voor de afwatering en begrenzing van de aanliggende weilanden. In de weg, over opvaarten en sloten, moesten bruggen of tillen worden gelegd en in de dorpen en buurten beschoeiingen.

Een vergelijking met andere projecten in Nederland is interessant. Het eerste trekschuitproject in Nederland was het graven van de trekvaart van Haarlem naar Amsterdam, gegraven in 1631/1632. Het rendement was bijna 7% vergeleken met een rentestand van toen 4%, een goudmijntje. Pas in 1834 kwam hier de concurrentie met de eerste trein. Met de trekvaart tussen Haarlem en Leiden werd begonnen op 25 april 1656 en de eerste trekschuit voer op 1 november 1657. De aanleg werd meestal gefinancierd door de steden en snelle aanleg drukte de rentelast gedurende de bouwperiode. De trekschuiten waren primair bedoeld voor personenvervoer, met uitsluitend post en kleine pakjes. Dit was een voorwaarde voor octrooiverlening door de Staten van Holland. Beurtschippers vervoerden de goederen, ze profiteerden natuurlijk wel van het aangelegde jaagpad.

Alle betrokkenen konden hun voorstellen kenbaar maken voor de overdracht van grond. Er staan talloze namen in van eigenaren van gronden langs de Ee. Het is mogelijk een aantal van deze eigenaren op te sporen met behulp van de Prekadastrale Atlas van Ferwerderadeel, gemaakt door de Fryske Akademy. Daarin staan opgenomen de stemhebbende eigenaren uit 1640, het Stemkohier. De namen uit het bovengenoemde document komen hiermee overeen, te weten de eigenaren van de boerderijen Mounewei 3, Wânswerterdyk 39 en 37, Iedyk 10, Tergreft 27, Hikkaarderdyk 25 en 33, Jislumerdyk 19. Verder enkele niet thuis te brengen namen, die waarschijnlijk in volgorde richting Leeuwarden zijn genoemd en volgen op Mounewei 3: “Livius Scheltingha, Thome, Jan Denis herbergier tot Wanswerdt over Birdaerd (dat is ongetwijfeld de herberg bij de brug, noordzijde), Tiallingh Sytses, schroor, en Pyter Obbes als eigenaers van haere huysinghe ende grondpacht, erfpacht hebbende”. Mogelijk zijn dat de eigenaren van vijf huizen, wat betekent dat er in 1646 nog maar drie huizen ten westen en twee ten oosten van de (nog niet aanwezige) brug stonden, samen met een boerderij Mounewei 3.

De eigenaren stelden wel de nodige voorwaarden. Eén van die eigenaren was het Gasthuis te Leeuwarden, eigenaar van de boerderij Wânswerterdyk 37 en landerijen aan de Ee. De bestuurders van het Gasthuis waren akkoord met de aanleg mits er gezorgd zou worden voor de afwatering en voor bruggen in de trekweg. Er waren drie invaarten nodig met een “wijdte van minstens zeven voet aen beide canten bestaldt ende elck met een deksel, welverstaende met banden omme deselve te connen opligten, omme als het nodigh is daardeur met pramen haer gardeniers waeren uyt, ende den dongh ende andere materie daardeur bequamelycken wederomme in, ende op het land te connen brengen”. De ringsloot moest minstens één roede of 3,91 meter breed worden. Van deze drie doorvaarten lag de eerste honderd meter ten oosten van de Wânswertervaart, de tweede was mogelijk de Vrouw Lazarus brug, die al verdwenen was in 1832 en niet meer op de oudste kadasterkaart voorkomt en de laatste lag vlak bij het dorp over de opvaart naar de Doniaterp. Hier ligt nu nog een brug. De toenmalige pramen waren dus bootjes van minder dan zeven voet of 2.25 meter breed.

Een aantal eigenaren vond dat ook eigendommen aan de zuidkant en oostkant bereikbaar zouden moeten zijn en gaven in overweging de trekweg aan de zuidkant aan te leggen. De meeste waren echter akkoord met de weg aan de noordkant. De trekweg bleef gekozen aan de noordkant van de Ee. Leeuwarden had in die tijd (nadagen van de Tachtigjarige Oorlog) nog steeds moeite met een benadering van de stad van de noordkant, reden waarom er aan die kant ook nooit een brug gemaakt is over de Ee. Eén eigenaar, Jelle Jelles had het voorstel om “sijn verhuyrde huisinge daer de Bontekoe uithanghkt, stallinge der paerden te maken”, waar deze Bontekoe uithangt is niet duidelijk.

Ook blijkt uit het stuk waar de oude sluis ten westen van Dokkum ligt: erven Johannis Benerdy hebben drie percelen buiten de Hanspoort bij Dokkum, “streckende twee percelen van de Stadsgracht westwaerdts tot aen de olde Bornwaerderzyl ende het derde van Thomis Sybrens Calckoven plaets tot aen de Scheidplaets van de Olde Claercampster demolieerde (weggebroken) Zyl”. Beide zijlen of spuisluizen waren in in 1583 al vervangen door de Zijl in het centrum van Dokkum, en in 1646 al opgeruimd.

Na deze “inspraakprocedure” werd de Stad Dokkum toegestaan de trekweg aan te leggen voor eigen rekening en de kosten te dekken uit de tolopbrensten. Vier tolhuizen werden gebouwd, nr 1 bij de Jelsumervaart, nr 2 bij de Finkumervaart, nr 3 bij Burdaard (nu Tolhuis 1) en nr 4 zes honderd meter ten oosten van de Hoge Brug.

Plannen voor verbetering van de Ee bestonden al veel langer. In 1717 waren er grote overstromingen geweest in het noorden van Friesland. In 1729 zijn door Willem Loré de Dokkumer Nieuwe Zijlen gemaakt, als uitwateringssluizen om de afwatering van het noorden van Friesland te verbeteren. Het doorstroomprofiel van de Ee moest eveneens worden verbeterd. Loré heeft het tracé opgemeten en daarvan een tekening laten maken in 1736, door Pieter Idserts Portier. Die tekening is bewaard gebleven en opgenomen in het boek van P.J. de Rijke, “Hoogtepunten van de Friese Cartografie”. De kaart geeft de gemeten diepte aan over de hele lengte. Gemeten is bijna overal 3, 31/2 of 4 voet. Alleen in het dorp Birdaard is slechts 2 voet, kniehoogte, gemeten over enkele honderden meters lengte, waarschijnlijk bij laag zomerpeil. Het nieuwe profiel is ook ingetekend, de bodembreedte moest 42 voet worden, de vereiste diepte werd niet (of nog niet aangegeven). De totale lengte van het traject was berekend op 5604 roeden (dat is 21,9 km), gemeten vanaf het Blaauwhuis te Leeuwarden tot de stadsgracht van Dokkum. Er zijn ook dwarsdoorsneden gemaakt, o.a. ter plaatse van de ‘drempel’, daarbij is aangetekend dat de dwarsprofielen zijn gemaakt en eigenhandig getekend door de Hoogleraar N.(Nicolaas) Ypey. Deze was hoogleraar wiskunde aan de Universiteit van Franeker van 1747 tot 1785. De dwarsprofielen zijn helaas ongedateerd. Aangenomen kan worden dat ze gemaakt zijn vlak voor de uitvoering van het werk. Eén doorsnede is genomen in de “Buurt van Birdaard”, daarop zijn enkele leuke huizen getekend. Of die huizen waarheidsgetrouw getekend zijn valt te betwijfelen, ze komen niet overeen met de tekening van Bulthuis uit die tijd. Ze lijken meer op tekeningen van gebouwen uit de toenmalige overheidsbouwstijl voor tolhuizen

De kosten van de slatting moesten door de Grietenijen worden betaald. Het heeft erg lang geduurd voordat men het eens werd over de kostenverdeling. Pas in 1777 komt het werk tot uitvoering. De Ee werd in delen (perken) afgedamd, drooggemalen en uitgegraven. De totale kosten bedroegen 109.826 gulden. Tegelijk met de slatting werd de (eerste) brug gebouwd in Burdaard, deze brug is getekend door Bulthuis, vrij snel na het gereed komen van brug en slatting. Op de getekende dwarsprofielen en de tekening van Portier komt geen brug in Burdaard voor, ook in het Octrooi voor de Trekweg is geen sprake van een brug te Burdaard. Dit in tegenstelling tot een brug bij Klaarkamp, wel ingetekend door Portieren wel genoemd in het Octrooi.

Een geïnteresseerde ooggetuige uit die tijd was boer Hellema, vooral Birdaard en omgeving had zijn belangstelling. In 1844 schreef hij al in zijn dagboek dat er in de “Courant aangekondigd wordt dat de legger van de Ee ter inzage ligt op de secretarie van de Grietenijen”. In 1847 schreef hij dat de Dokkumer Ee zal worden geslat. In 1853 is het dan zover, Hellema (dan 87 jaar) nam een kijkje bij het slatten van het eerste perk in Leeuwarden bij het Blauwhuis. Hellema had als kind nog de slatting van 1777 gezien. Hij wist nog te vertellen dat er toen veel soldaten de wacht moesten houden bij de dammen, omdat die dreigden te worden doorgestoken door mensen die het niet eens waren met de werken. In 1853 schreef hij dat er weer veel soldaten waren ingekwartierd, maar nu lijkt dat nodig geweest te zijn, om oproerige polderjongens in toom te houden. “Het is meest vreemd volk, welke onder allerlei voorwendsels de opstand veroorzaakt. De Friezen echter zegt men zijn wel tevreden aan de slatting”. Hellema schrijft ook “dat een groote menigte stobben en boomstammen” uit de Ee zijn gehaald tussen Burdaard en Hoge Brug, “tot grote bewondering van nadenkenden!”. Hij denkt “zeer waarschijnlijk van woud en bosschen” afkomstig, en eindigt: “welke ondenkbare onweersgesteldheden, watervloeden en orkanen, die deze verwoesting aanbragten, deze wouden overstroomd, de boomen ontworteld en omver geworpen en met een dikken aardkorst of slijk overstroomd hebben??? Wie zal het zeggen??.“

Terug van onze bijna negentig jarige nadenkende boer, naar de aanbesteding en het verloop van het werk. Het bestek is getekend de 30e maart 1853. De aanbesteding volgde direct daarop en december 1853 was het werk zo goed als klaar!!! Alweer supersnel. Het hele traject moest in 5 percelen worden drooggelegd. Het derde perceel liep van de Hallumervaart door Burdaard tot aan het Tolhuis. De bodem van de Ee moest komen te liggen op 2,10 meter beneden zomerpeil en moest minstens 11,40 meter breed worden. De breedte op zomerpeil varieerde voor de slatting van 16 tot 35 meter. In het dorp Burdaard was dat zelfs minder, er moest grond aangekocht worden om de breedte op minstens 16 meter te brengen. De uitkomende grond moest aan weerszijden worden uitgekruid over de aangrenzende gronden. Sommige mensen wilden dit niet of juist wel, in overleg moest dit worden opgelost. Het is bekend dat bijvoorbeeld de gracht rondom Bourboomstate, of beter Bourboom boerderij, hiermee is opgevuld (het Bourboomhuis was al afgebroken in 1844).

Hij schrijft niet over inkwartiering van militairen. Er is wel een schrijven van de gemeente aan bijna alle bewoners van de Streek over vergoeding voor inkwartiering, 35 cent per man per dag. Het aantal militairen betrof 15 man, gedurende 26 dagen. In het deel tussen Tolhuis en de Hoge Brug heeft de aanwezigheid van veel wortels en stobben in de bodem voor vertraging gezorgd, vooral in het oostelijke stuk van dit vak. Het aantal mensen op het project werd wekelijks in zijn verslag opgenomen. Dat aantal varieerde van 300 tot 600 mensen, met een piek van 700 mensen in augustus bij Burdaard.

Totaal zijn er in de loop van het werk 1700 nieuwe kruiwagens aangevoerd. Het leegmalen en droog houden van de percelen gebeurde met windmolens en met handkracht bediende molens. Op perceel drie, bij Burdaard, is zelfs een door paarden aangedreven molen gebruikt. Het aantal gewerkte mandagen was over de hele periode ongeveer 18.000.

De verdienste lag niet hoog. Hoeveel vermeldt de opzichter niet, maar elders lag dit voor polderjongens op ongeveer 40 cent per dag, of 12 cent per m3 als het aangenomen werk was. Het aantal uren per dag was afhankelijk van het seizoen. Over de huisvesting schrijft de opzichter niet, maar hij meldt wel de aanvoer van hout voor keten en de verplaatsing van keten. Ook is er een keer sprake van aanvoer van stro en brandstof in juli. De brandstof is dus kennelijk voor het koken bedoeld. Aangenomen kan worden dat de mensen buiten het dorp in keten woonden, wat overeenkomt met berichten van elders.

Het werk was bijna klaar eind december, toen de winter inviel. Alleen de dammen in het laatste vak, perceel drie, het stuk in het dorp, moesten nog worden geruimd na het vollopen van het vak. Dit was niet meer mogelijk, toen hebben ze dat beperkt tot het ruimen van de koppen zodat sleden in ieder geval ongehinderd over ijs konden passeren.